బ్రహ్మ ప్రత్యక్షత – శ్లోకోత్పత్తి
మహర్షి వాల్మీకి నారదుని నుండి రామకథ విన్నాడు. ఆ కథ ఆయనను తీవ్ర భక్తి భావంలో ముంచెత్తింది. నారదుడు వెళ్ళిపోయిన తరువాత, వాల్మీకి మహర్షి తన శిష్యులతో కలసి తమస నది తీరానికి స్నానానికి వెళ్ళాడు. అక్కడ ప్రకృతి సౌందర్యం మధ్య ఒక హృదయ విదారక దృశ్యం చూశాడు. ఒక క్రౌంచ పక్షి జంట ప్రేమతో విహరిస్తూ ఉండగా, నిర్దయ వేటగాడు మగ పక్షిని చంపేశాడు. ఆ దృశ్యాన్ని చూచి కరుణా హృదయుడైన వాల్మీకి మహర్షి నుండి అప్రయత్నంగా మొదటి శ్లోకం వెలువడింది. ఆ శ్లోకమే తరువాత సంస్కృత కావ్య సాహిత్యానికి ఆధారమైంది. ఈ సర్గలో బ్రహ్మ ప్రత్యక్షమై వాల్మీకికి రామాయణం రచించమని ఆదేశిస్తాడు.
వృత్తాంతం
నారద ఉపదేశం తరువాత
మహర్షి వాల్మీకి ధర్మజ్ఞుడు. సమస్త శాస్త్రాలలో పారంగతుడు. దేవర్షి నారదుడు చెప్పిన రామకథ విన్నప్పుడు ఆయన పరవశుడయ్యాడు. ఆ కథలోని వేదాంత తత్త్వాలను గ్రహించి ఆనందించాడు. ఆయన శిష్యులు కూడా ఆ దివ్య కథ వినగానే పరమానంద భరితులయ్యారు. నారదుడు వాల్మీకికి బ్రహ్మ తత్త్వాన్ని ఉపదేశించాడు. గురుపూజ స్వీకరించి దేవలోకానికి వెళ్లిపోయాడు.
తమసా నది తీరానికి ప్రయాణం
తరువాత వాల్మీకి మహర్షి మధ్యాహ్న కర్మానుష్ఠానాల కోసం భరద్వాజ మొదలైన శిష్యులతో కలసి తమసా నది తీరానికి వెళ్ళాడు. నది జలాలు సత్పురుషుల హృదయం వలె నిర్మలంగా, మనోహరంగా ఉన్నాయి. భరద్వాజునితో “చూడు, ఈ నదీ జలాలు ఎంత స్వచ్ఛంగా ఉన్నాయో” అని అన్నాడు. వారందరూ స్వచ్ఛమైన నీటితో కూడిన రేవుకు చేరుకున్నారు.
వాల్మీకి మహర్షి శిష్యుడి వద్ద నుండి నారచీరలు తీసుకొని స్నానం చేయడానికి నదిలోకి దిగాడు. ప్రకృతి సౌందర్యాన్ని చూస్తూ పులకించిపోయాడు. అప్పుడు సమీపంలో ఎడతెగకుండా కలిసి తిరుగుతూ, మనోహరంగా ఎగురుతున్న రెండు క్రౌంచ పక్షులను చూశాడు.
హృదయ విదారక దృశ్యం
వేటాడటమే వృత్తిగా ఉన్న ఒక బోయవాడు అక్కడికి వచ్చాడు. వాల్మీకి మహర్షి ఆగ్రహిస్తారేమోననే భయం కూడా లేకుండా నిర్దయంగా వ్యవహరించాడు. అందమైన రెక్కలతో, తలపై ఎర్రటి కిరీటంతో ఉన్న మగ క్రౌంచ పక్షిని తన బాణంతో కొట్టాడు. వెంటనే ఆ పక్షి మడుగులో పడి చచ్చిపోయింది.
తన ప్రియుడు చంపబడటం చూసిన ఆడు పక్షి గిలగిలకొట్టుకుంటూ విలపించసాగింది. కామం తీరకుండానే, ప్రియుని వియోగంతో అతిదీనంగా ఏడ్వసాగింది. ఆ దృశ్యం చాలా హృదయ విదారకంగా ఉంది.
మొదటి శ్లోకం – శ్లోకోత్పత్తి
దీనంగా విలపిస్తున్న ఆడ క్రౌంచ పక్షిని చూసి వాల్మీకి మహర్షి హృదయం కరిగిపోయింది. “రతి కాలంలో పక్షులను చంపడం అధర్మం” అని తలచాడు. వెంటనే ఆయన నోటి నుండి అప్రయత్నంగా ఈ శ్లోకం వెలువడింది:
“మా నిషాద ప్రతిష్ఠాం త్వమగమః శాశ్వతీః సమాః,
యత్ క్రౌఞ్చ మిథునాదేకమవధీః కామ మోహితమ్.
అర్థం: “నిర్భాగ్యుడైన బోయవాడా! నీవు కామ కాలంలో ఉన్న క్రౌంచ పక్షి జంటలో ఒకదానిని చంపావు. అందుచేత నీకు ఎన్నడూ ప్రతిష్ట లభించదు గాక!”
శ్లోక విశేషత గుర్తింపు
మహాపండితుడు, బుద్ధిమంతుడైన వాల్మీకి మహర్షి తన శిష్యులతో ఆశ్చర్యంగా అన్నాడు: “నేను ఆడు పక్షి కోసం శోకార్తుడనై ఉండగా, నా నోటి నుండి ఛందోబద్ధంగా, సమాన అక్షరాలతో కూడిన నాలుగు పాదాల శ్లోకం వెలువడింది. ఇది చాలా ఆశ్చర్యకరం. ఇది పూర్తిగా ఛందోబద్ధంగా ఉంది. దీన్నే ‘శ్లోకం’ అంటారు. ఇటువంటిది ఇంతకు ముందెన్నడూ లేదు. వీణపై వాయించదగినంత మధురంగా కూడా ఉంది. ఏమి ఆశ్చర్యం!”
భరద్వాజ శిష్యుని కృషి
వాల్మీకి శిష్యుడైన భరద్వాజుడు శాస్త్ర పారంగతుడు. వినయ శీలి. వెంటనే గురుదేవుని మనోభావాన్ని అర్థం చేసుకున్నాడు. ఆ శ్లోకాన్ని అక్కడికక్కడే మననం చేసి కంఠస్థం చేశాడు. ఆశ్రమానికి తిరిగి వచ్చి తోటి శిష్యులందరినీ ఆ శ్లోకం నేర్పించాడు.
బ్రహ్మ ప్రత్యక్షత
ధర్మవేత్తయైన వాల్మీకి మహర్షికి ఆ క్రౌంచ పక్షి వృత్తాంతం, తాను పలికిన శ్లోకం మరల మరల గుర్తుకు వస్తూనే ఉంది. శిష్యులందరూ ఆ శ్లోకాన్ని లయబద్ధంగా ఆలపిస్తుండగా ఆయన మహదానందం పొందాడు.
ఆ సమయంలో సృష్టికర్తయైన బ్రహ్మదేవుడు అక్కడ ప్రత్యక్షమయ్యాడు. బ్రహ్మను చూడడం వల్ల వాల్మీకి మహర్షి ఆశ్చర్యచకితుడయ్యాడు. వెంటనే తేరుకొని బ్రహ్మకు ప్రదక్షిణ పూర్వకంగా సాష్టాంగ నమస్కారం చేశాడు. అర్ఘ్య పాద్యాది ఉపచారాలు చేసి, ఆసనంపై కూర్చోబెట్టి వినయంగా ఆయన ప్రక్కనే నిలబడ్డాడు.
బ్రహ్మదేవుడు వాల్మీకిని తన ప్రక్కనే కూర్చోమన్నాడు. మహర్షి ఆయన ఎదుట కూర్చున్నాడు.
(ఇక్కడ నుండి బ్రహ్మ వాల్మీకికి రామాయణం రచించమని ఆదేశిస్తాడు – ఇది మూడవ సర్గలో కొనసాగుతుంది)
భావార్థం
ఈ సర్గ చాలా ముఖ్యమైనది. ఎందుకంటే:
శ్లోకం పుట్టుక: సంస్కృతంలో మొదటి శ్లోకం ఎలా పుట్టిందో తెలియజేస్తుంది. “శోక” నుండి “శ్లోక” ఉద్భవించింది. కరుణ నుండి కావ్యం పుట్టింది.
కవి హృదయం: నిజమైన కవి హృదయం ఎలా ఉంటుందో చూపిస్తుంది. పక్షి బాధ చూసి వాల్మీకి హృదయం కరిగింది. అది శ్లోకరూపంలో వెలువడింది.
దైవ సంకల్పం: బ్రహ్మ ప్రత్యక్షత ద్వారా రామాయణ రచన దైవ సంకల్పమని తెలుస్తుంది. ఇది సాధారణ కథ కాదు, లోక కళ్యాణార్థం రచించవలసిన మహాకావ్యం.
ధర్మ బోధ: రతి కాలంలో జీవుల హత్య అధర్మం అని స్పష్టంగా చెబుతుంది. ప్రకృతి పట్ల కరుణ, జీవ దయ వాల్మీకి ధర్మం.
గురు శిష్య సంబంధం: భరద్వాజుడు గురువు భావాన్ని వెంటనే గ్రహించి శ్లోకాన్ని ప్రచారం చేసినట్లు చూపిస్తుంది. నిజమైన శిష్యుడు ఎలా ఉంటాడో తెలుస్తుంది.
ఈ సర్గ రామాయణ కావ్యానికి పునాది. శ్లోక ఛందస్సుకు ఆది. భారతీయ కావ్య సాహిత్యానికి మూలం.